News-Serwis

Kalendarium historyczne

24.11 Kalendarium historyczne

24 listopada 2015
00:01

1227 – Zginął Leszek Biały z dynastii Piastów, zamordowany na zjeździe książąt polskich w Gąsawie, książę sandomierski i krakowski, ojciec Bolesława Wstydliwego. Jego śmierć oznaczała upadek zasady pryncypatu, wprowadzonej testamentem Bolesława Krzywoustego. Urodził się w 1186 lub 1187 roku.

1632 – Urodził się Benedictus Baruch de Spinoza, niderlandzki filozof, pochodzenia żydowskiego. Jego filozofię cechowały racjonalizm, indywidualizm, determinizm oraz tendencje panteistyczne i materialistyczne. Stworzył system filozoficzny oparty na pojęciu jednej, wiecznej i wszechogarniającej substancji, zwanej naturą lub bogiem. W etyce głosił moralność autonomiczną. Jego głównymi dziełami są – „Etyka w porządku geometrycznym dowiedziona”, „Traktat o poprawie umysłu” i „Traktat krótki o Bogu, człowieku i jego szczęśliwości”. Zmarł 21 czerwca 1677 roku.

1642 – Niderlandzki żeglarz Abel Tasman odkrył wyspę położoną przy południowo-wschodnich wybrzeżach Australii, którą dla upamiętnienia odkrywcy nazwano Tasmanią.

1713 – Urodził się Laurence Sterne, angielski pisarz, duchowny anglikański, twórca prądu literackiego zwanego sentymentalizmem. Wywarł ogromny wpływ na rozwój struktury powieści nowożytnej. Znany przede wszystkim jako autor dwóch powieści „Życie i myśli Tristrama Shandy’ego” oraz „Podróż sentymentalna przez Francję i Włochy”. Autor kazań i wspomnień. Jeden z największych pisarzy angielskich. Zmarł 18 marca 1768 roku.

1729 – Urodził się Aleksandr Suworow, rosyjski generał, dowódca i teoretyk wojskowy. Uznawany za jednego z najwybitniejszych wodzów swojej epoki. Dowodził rosyjską armią, między innymi w walkach z konfederatami barskimi i insurekcją kościuszkowską, stłumił powstanie Pugaczowa na Powołżu, zwyciężył w kilku bitwach z Turkami w czasie wojny rosyjsko-tureckiej. Zmarł 18 maja 1800 roku.

1768 – Urodził się Jerzy Samuel Bandtkie, bibliotekarz, historyk, filolog, badacz kultury śląskiej, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Opublikował wiele rozpraw naukowych dotyczących historii Śląska, a zwłaszcza jego związków językowych z Polską: „Krótkie wyobrażenie dziejów Królestwa Polskiego”, „Historia drukarń krakowskich”, „Nowy elementarz polski”, „Słownik dokładny języka polskiego i niemieckiego…”. Jako kierownik Biblioteki Jagiellońskiej dokonał częściowego skatalogowania zbiorów i otworzył dostępną dla wszystkich czytelnię. Wydał „Historię Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego”. Zmarł 11 czerwca 1835 roku.

1822 – Zmarła Zofia Potocka, primo voto Witt, arystokratka, stambulska kurtyzana, pochodzenia greckiego. Według legendy, była niewolnicą sułtana, słynną metresą wielu osobistości i szpiegiem. Ulubienica europejskich salonów, jedna z najbarwniejszych postaci polskiej historii, do której przeszła jako kobieta słynąca z wyjątkowej urody, intelektu i licznych romansów. Pamiątką po niej jest Sofiówka – jeden z piękniejszych w Europie parków, założony dla niej przez męża Stanisława Szczęsnego Potockiego. Urodziła się 12 stycznia 1760 roku.

1826 – Urodził się Carlo Collodi, włoski pisarz i dziennikarz. Napisał wiele powieści i komedii, jednak najbardziej jest znany jako twórca postaci Pinokia. Zmarł 26 października 1890 roku.

1827 – Urodził się Julius Hainauer, właściciel największego wydawnictwa muzycznego we Wrocławiu, wydawca dzieł Fryderyka Chopina i Józefa Hoffmanna. Zmarł 16 grudnia 1897 roku.

1838 – W Paryżu powstała Biblioteka Polska, założona przez Adama Jerzego Czartoryskiego, Juliana Ursyna Niemcewicza i Karola Sienkiewicza. Miała za zadanie zbierać książki, archiwa i pamiątki narodowe i udostępniać je czytelnikom. Jest najstarszą instytucją polską poza granicami kraju.

1849 – Urodziła się Frances Hodgson Burnett, angielska pisarka, której powieści i dramaty poruszały problematykę społeczną. Rozgłos i powodzenie przyniosły jej przede wszystkim książki dla dzieci – „Mały lord”, „Tajemniczy ogród” i „Mała księżniczka”. Zmarła 29 października 1924 roku.

1857 – W Warszawie została założona Księgarnia Gebethnera i Wolffa, przy Krakowskim Przedmieściu. Wydawnictwo istniało do 1950 roku, zostało zlikwidowane przez komunistów. Rozwijało się bardzo dynamicznie, w 1937 roku miało wydanych około siedmiu tysięcy książek w nakładzie 45 milionów egzemplarzy i ponad siedem tysięcy sto pozycji nut. Wydawano głównie klasykę literatury polskiej – utwory Władysława Reymonta, Elizy Orzeszkowej, Marii Konopnickiej czy Henryka Sienkiewicza. Publikowano też czasopisma, jak: „Kurier Warszawski”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Kurier Codzienny”.

1859 – Angielski przyrodnik Karol Darwin opublikował słynną pracę „O powstaniu gatunków drogą doboru naturalnego”, w której ogłosił, że to właśnie dobór naturalny jest podstawowym czynnikiem nadającym kierunek ewolucji gatunków. Ta teoria ewolucji, choć w znacznie zmienionej formie, jest podstawą współczesnej biologii.

1861 – Urodził się Józef Kallenbach, historyk literatury polskiej, profesor uniwersytetów – Lwowskiego i Jagiellońskiego, dyrektor Muzeum i Biblioteki Czartoryskich w Krakowie. Zmarł w 1929 roku.

1864 – Urodził się Henri de Toulouse-Lautrec, francuski malarz i grafik, przedstawiciel postimpresjonizmu, twórca obrazów i litografii, na których uwiecznił życie bohemy 19-wiecznego Paryża: „Moulin Rouge- La Goulue”, „Tańcząca Jane Avril”, „Toaleta”, „Dżokej”. Twórca dekoracji ściennych, ilustracji do pism i książek. Wywarł wielki wpływ na rozwój nowoczesnego plakatu. W Albi, miejscu urodzenia artysty, znajduje się muzeum poświęcone jego twórczości. Zmarł 9 września 1901 roku.

1868 – Urodził się Scott Joplin, murzyński pianista i kompozytor, zwany „Królem ragtimów”. Jego przebój „The Entertainer” wykorzystano w filmie „Żądło”. Zmarł 1 kwietnia 1917 roku.

1871 -Urodził się Jan Czernecki, literat, fotograf, księgarz i wydawca, między innymi albumów w serii „Współczesne malarstwo polskie”. Zmarł 10 marca 1955 roku.

1875 – Urodził się Xawery Dunikowski, rzeźbiarz, malarz, pedagog. Autor rzeźb – „Macierzyństwo”, cykli – „Kobieta brzemienna”, „Głowy wawelskie”, pomników – „Czynu Powstańczego” na Górze Świętej Anny, „Powstańców Warszawy”, „Józefa Dietla” w Krakowie, obrazów: „Oświęcim”, „Kaktusy”, „Baby nieborowskie”. Stworzył również portal kościoła jezuitów w Krakowie. Zmarł 26 stycznia 1964 roku. 140 rocznica

1878 – Urodził się Józef Poznański, prawnik, twórca podstaw polskiego prawodawstwa morskiego, współautor projektu ustawy sejmowej o budowie portu morskiego w Gdyni, inicjator budowy linii kolejowej Puck-Hel. Zmarł 16 listopada 1956 roku.

1891 – Urodziła się Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, poetka, dramatopisarka. Była córką Wojciecha Kossaka. Związana z grupą poetycką „Skamander”, tworzyła subtelne liryki, głównie miłosne. Wydała zbiory wierszy: „Niebieskie migdały”, „Pocałunki”, Baba dziwo”. Ulica jej imienia znajduje się na warszawskich Bielanach. Zmarła 9 lipca 1945 roku.

1899 – Urodził się Jan Adam Maklakiewicz, kompozytor, pedagog, krytyk i publicysta muzyczny, dyrektor Filharmonii w Krakowie, później Filharmonii Warszawskiej. Autor baletu „Złota kaczka”, poematu symfonicznego „Grunwald”, licznych symfonii, koncertów i kantat, również muzyki do filmów: „Wiatr od morza”, „Barbara Radziwiłłówna”, „Dom na pustkowiu”. Od 1947 roku wykładowca Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie, obecnie Uniwersytet Muzyczny. Zmarł 8 lutego 1954 roku.

1903 – Urodził się Bronisław Dąbrowski, aktor, reżyser teatralny, wieloletni dyrektor krakowskiego Teatru imienia Juliusza Słowackiego. Wykładowca w krakowskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej. Autor publikacji „Poznałem ich w teatrze”. Zmarł 10 kwietnia 1992 roku.

1908 – Urodziła się Maria Jarema, rzeźbiarka, malarka, scenograf. Tworzyła obrazy abstrakcyjne, a głównym tematem jej twórczości była fascynacja ekspresją tańca i efektami ruchu w przestrzeni. Współpracowała z teatrami Cricot, Cricot 2. Zmarła 1 listopada 1958 roku.

1908 – Urodził się Aleksander Ford, reżyser filmowy. Debiutował w 1928 roku jako reżyser filmów krótkometrażowych. W 1943 roku zorganizował w ZSRR Czołówkę Filmową Wojska Polskiego, dla której reżyserował filmy dokumentalne. W latach 1945-1947 był dyrektorem naczelnym wytwórni Film Polski. Do jego najważniejszych filmów należą – „Krzyżacy”, „Ulica Graniczna”, „Piątka z ulicy Barskiej” oraz „Młodość Chopina”. Zmarł na emigracji, 4 kwietnia 1980 roku.

1909 – Urodził się Jerzy Toeplitz, historyk filmu, krytyk filmowy, pedagog, twórca i wieloletni rektor Łódzkiej Szkoły Filmowej, autor pionierskiej pracy „Historia sztuki filmowej”. Po wydarzeniach marcowych wyjechał do Australii, gdzie był twórcą „australijskiej szkoły filmowej”. Profesor Uniwersytetu w Melbourne. Zmarł 24 lipca 1995 roku.

1913 – Urodziła się Geraldine Fitzgerald, amerykańska aktorka, pochodzenia irlandzkiego. Zagrała w filmach: „Mroczna przemoc”, „Więzy krwi”, „Echa pewnego lata”, „Mroczne zwycięstwo”. Zmarła 17 lipca 2005 roku.

1914 – Urodził się Agostino Casaroli, włoski duchowny, kardynał, sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej. Był architektem nowej polityki Watykanu wobec państw bloku komunistycznego, dzięki temu zyskał przydomek „Kardynał Pieriestrojka”. Zmarł 9 czerwca 1998 roku.

1925 – Urodził się Simon van der Meer, holenderski fizyk. Pod koniec lat 70. opracował teorię chłodzenia stochastycznego, która umożliwiła budowę wielkiego akceleratora protonowo-antyprotonowego. Akcelerator pozwolił na uzyskanie zwartych wiązek antycząsteczek koniecznych do utworzenia bozonów W i Z. Laureat Nagrody Nobla w 1984 roku, w dziedzinie fizyki, wraz z Carlem Rubbią. (zm. 04.03.2011) 90 rocznica

1928 – Urodził się Lech Ordon, aktor teatrów warszawskich. Wystąpił między innymi w obrazach: „Sprawa do załatwienia”, „Jak rozpętałem II wojnę światową”, „Kariera Nikodema Dyzmy”, ”Szatan z siódmej klasy”. Jest też znanym aktorem dubbingowym. Użyczył swego głosu w filmach: „Pinokio”, „Cudowna podróż”, „Gumisie”, „Trzy życzenia”.

1929 – Zmarł Georges Benjamin Clemenceau, francuski pisarz, lekarz i polityk, dwukrotny premier Francji w latach 1906 -1909 i 1917 -1920, jeden z autorów traktatu wersalskiego po zakończeniu I wojny światowej. Bezwzględność w realizowaniu planów politycznych i brutalność wobec przeciwników zyskały mu przydomek „Tygrys”. Urodził się 28 września 1841 roku.

1932 – Urodził się Andrzej Kurylewicz, kompozytor, pianista, trębacz, dyrygent, pionier muzyki jazzowej w Polsce. W 1954 roku usunięty z uczelni za uprawianie zakazanego wówczas jazzu. Autor muzyki do filmów: „Lalka”, „Polskie drogi”, „Lekcja martwego języka”. Ponad 30 lat prowadził w Warszawie, wraz z żoną Wandą Warską, Piwnicę Artystyczną Kurylewiczów. Od 1980 roku komponował głównie muzykę poważną. Zmarł 13 kwietnia 2007 roku.

1938 – Ustanowiono Polską Sekcję Radia Watykańskiego.

1940 – Słowacja przystąpiła do „paktu trzech” mocarstw – Niemcy, Włochy, Japonia. Wzięła udział w ataku na Polskę w 1939 roku jako sojusznik III Rzeszy. Słowackie wojsko walczyło również w wojnie niemiecko-sowieckiej 1941 – 45. 75 rocznica

1941 – W czeskiej twierdzy Terezin Niemcy utworzyli obóz koncentracyjny.

1943 – Zginął rozstrzelany przez hitlerowców Jerzy Antoni Lewiński, pseudonim „Jurek”, oficer Wojska Polskiego, uczestnik wojny obronnej w 1939 roku, organizator oddziałów saperów Związku Walki Zbrojnej, następnie Armii Krajowej, komendant Kedywu Okręgu Warszawskiego AK. Urodził się 14 czerwca 1908 roku.

1948 – Zmarł Raul Koczalski, pianista, kompozytor, twórca oper, symfonii, poematów symfonicznych, koncertów fortepianowych i skrzypcowych, znakomity wykonawca utworów Fryderyka Chopina. Urodził się 3 stycznia 1885 roku.

1954 – Urodził się Emir Kusturica, serbski reżyser filmowy, scenarzysta, muzyk, autor filmów: „Underground”, „Czarny kot, biały kot”, „Arizona Dream”, „Obiecaj mi!”, „Życie jest cudem”, „Czas Cyganów”, „Ojciec w podróży służbowej”. Uważany za jednego z najbardziej oryginalnych europejskich twórców filmowych końca 20. wieku.

1955 – Zmarł Roman Kobendza, botanik, profesor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, zaangażowany w ochronę Puszczy Kampinoskiej i inicjator utworzenia Kampinoskiego Parku Narodowego. Autor wielu prac naukowych z dziedziny dendrologii, fitosocjologii i florystyki: „Roślinność okolic Kazimierza Dolnego”, „O kilku nowych gatunkach dla flory polskiej”, „Parki Warszawy i jej okolic”, „Roślinność ruderalna na gruzach miast polskich”. (ur. 15.02.1886) 60 rocznica

1957 – Zmarł Diego Rivera, meksykański malarz i grafik, współtwórca programu narodowej sztuki meksykańskiej, nawiązującej do tradycji prekolumbijskich. Malował mozaiki, murale i obrazy, przedstawiające głównie sceny z życia ludu meksykańskiego i historii Meksyku. Urodził się 8 grudnia 1886 roku.

1960 – W Londynie zmarł Ferdynand Goetel, prozaik, dramaturg, publicysta. Autor powieści „Serce lodów”, zbiorów opowiadań „Nie warto być małym”, dramatu „Samuel Zborowski”, a także wspomnień „Czas wojny”. Urodził się 15 maja 1890 roku. 55 rocznica

1961 – Urodził się Kuba Sienkiewicz, neurolog, piosenkarz, lider formacji „Elektryczne Gitary”, autor muzyki i tekstów piosenek, również felietonista miesięczników „Charaktery” i „Muza”.

1961 -Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych uchwaliło rezolucję uznającą Afrykę za strefę bezatomową.

1963 – Jack Ruby, właściciel klubu nocnego i gangster, zastrzelił Lee Harveya Oswalda, domniemanego zabójcę prezydenta Kennedy’ego, kiedy ten był prowadzony do aresztu. Urodził się 18 października 1939 roku.

1967 – Zmarł Juliusz Żórawski, malarz, architekt i teoretyk architektury, profesor Politechniki Krakowskiej, projektant reprezentacyjnych budynków mieszkalnych w Warszawie, w tym domu Wedla przy Puławskiej, Szklanego Domu dla Państwowego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych Pracowników Umysłowych, Kina Atlantic. Autor pracy „O budowie formy architektonicznej”. Urodził się 2 października 1898 roku.

1984 – W Bytomiu utworzono Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych. Przewodniczącym został Alfred Miodowicz. Powstało na mocy ustawy o związkach zawodowych z 1982 roku, tej samej, która delegalizowała Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Do 1990-go OPZZ było podporządkowane Polskiej Zjednoczonej Partii Robtoniczej. Po przemianach ustrojowych i likwidacji PZPR związek zawodowy współtworzył w latach 1991-1997 koalicję wyborczą z SLD. Od 2006 roku należy do Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych (ETUC) oraz do Międzynarodowej Konfederacji Związków Zawodowych (ITUC).

1985 – Zmarł László Bíró, węgierski wynalazca i dziennikarz, żydowskiego pochodzenia. Razem ze swoim bratem, chemikiem, skonstruował nowy rodzaj przyboru do pisania – długopis w dzisiejszej formie. Wynalazek opatentowali w 1938 roku, a w 1943 roku założyli w Argentynie fabrykę produkującą długopisy. Urodził się 29 września 1899 roku. 30 rocznica

1987 – Zmarł Karol Bunsch, pisarz, tłumacz literatury angielskiej, autor powieści historycznych – z czasów słowiańskich i opisujących starożytną Grecję, między innymi „Dzikowy skarb” , „Ojciec i syn”, „Powieści piastowskie”, „Powrotna droga”, „Odnowiciel”, „Aleksander”, „Psie Pole”. Urodził się 22 lutego 1898 roku.

1989 – Powołano do życia organizację Konfederacja Pracodawców Polskich, która od 2011 roku nosi nazwę Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej. Skupia blisko siedem i pół tysiąca przedsiębiorstw zatrudniających ponad cztery miliony pracowników. 85 procent członków organizacji to prywatne przedsiębiorstwa.

1991 – Zmarł Freddie Mercury, brytyjski piosenkarz, kompozytor, lider zespołu „Queen”. Jego największe przeboje to: „Bohemian Rhapsody”, „Somebody to Love”, „We Will Rock You”, „We Are the Champions”. Urodził się 5 września 1946 roku.

1992 – Meksyk i Watykan wznowiły stosunki dyplomatyczne, zerwane w 1872 roku.

1995 – Zmarł Wojciech Wiesiołłowski, tancerz, choreograf, pedagog, solista baletu Opery w Warszawie, solista Baletu XX Wieku Maurice Bejarta w Brukseli, pod koniec lat 70. – nauczyciel tancerzy między innymi w Królewskim Balecie Flandrii. W 1979 roku zakończył karierę solisty i rozpoczął pracę pedagogiczną. Urodził się 11 października 1939 roku. 20 rocznica

1995 – Zmarła Bohdana Majda, aktorka teatralna i filmowa. Współtwórczyni oraz wieloletnia aktorka Teatru Nowego w Łodzi. Przez wiele lat występowała również w Teatrze Narodowym w Warszawie. Zagrała w filmach: „Krzyż walecznych”, Dom wariatów”, „Kronika wypadków miłosnych”, „Kobieta samotna”, „Pogranicze w ogniu”. Urodziła się 3 maja 1924 roku. 20 rocznica

1996 – Zmarł Edison Denisow, rosyjski kompozytor. W latach 60. zyskał w środowisku muzycznym uznanie jako mistrz muzyki nowoczesnej. Oficjalnie Denisow był ignorowany, dopiero wraz z reformami Gorbaczowa zmieniła się jego sytuacja. Rozgłos przyniosło mu „Requiem”, którego premiera odbyła się w 1980 roku w Hamburgu i opera „L’Ecume des Jours” z 1985 roku. Urodził się 6 kwietnia 1929 roku.

1998 – Zmarł John Chadwick, brytyjski lingwista i filolog klasyczny. Wraz z Michaelem Ventrisem odczytał w 1952 roku kreteńskie pismo linearne B. Urodził się 21 maja 1920 roku.

1999 – Zmarła Alicja Karłowska-Kamzowa, historyk sztuki i mediewista, wicedyrektor Instytutu Historii Sztuki. W pracy naukowej zajmowała się badaniami średniowiecznej sztuki polskiej, szczególnie malarstwa ściennego i malarstwa miniaturowego, włoską ikonografią kręgu franciszkańskiego, średniowiecznymi freskami serbskimi. Autorka ponad trzystu publikacji naukowych. Pierwsza w historii kobieta sprawująca funkcję prezesa Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Urodziła się 6 kwietnia 1935 roku.

2002 – Zmarł John Rawls, amerykański filozof, twórca koncepcji sprawiedliwego państwa i roli jednostki w tym państwie, autor „Teorii sprawiedliwości”. Urodził się 21 lutego 1921 roku.

2005 -Zmarła Barbara Szlachetka, lekkoatletka, maratonka, rekordzistka kraju we wszystkich biegach wielogodzinnych. Była dwukrotnie wpisana do księgi rekordów Guinnessa – za pokonanie 52 maratonów w roku i stu w okresie jednego roku, 11 miesięcy i dziewięciu dni. Urodziła się 17 maja 1956 roku. 10 rocznica

2005 – Zmarł Alfred Gauda, muzealnik i etnograf, który swoją pracę badawczą i popularyzatorską skoncentrował na sztuce ludowej Lubelszczyzny i kulturze wsi, grafik, twórca i kolekcjoner ekslibrisów. Przez około 30 lat wykonał około 360 ekslibrisów w technikach linorytu, drzeworytu, cynkotypii i technikach własnych. Urodził się 7 grudnia 1940 roku. 10 rocznica

2007 -Zmarł Jerzy Ofierski, aktor, pisarz i dziennikarz, w czasie okupacji w partyzanckich oddziałach narodowych i Batalionach Chłopskich. Twórca słynnej postaci sołtysa Kierdziołka z Chlapkowic z „Podwieczorku przy mikrofonie”. Blisko 60 lat działał na polskiej estradzie, w teatrach rewiowych, radiu i telewizji. Związany z Teatrem Satyryków w Poznaniu, później z teatrami stołecznymi – Komedia, Buffo i Syrena. Autor powieści „chłopskich” – „W imię ojca”, „Nie było słońca tej wiosny”. Urodził się 11 stycznia 1926 roku.

2009 – Zmarł Toni Keczer, właściwie Antoni Kaczor, piosenkarz, muzyk wokalista zespołu Czerwono-Czarn. Współpracował z: Katarzyną Gaertner, Ryszardem Poznakowskim, Piotrem Figlem. Popularność przyniosły mu piosenki: „Siedemnaście milionów”, „Ten pierwszy dzień”, „Zielony kraj”. Urodził się 3 lutego 1935 roku.

2011 -Zmarł Andrzej Mandalian, poeta, scenarzysta filmowy, tłumacz literatury rosyjskiej i ormiańskiej, redaktor tygodnika „Nowa Kultura”. W okresie stalinowskim – jeden z czołowych poetów socrealizmu. Jego utwory, jak „Pieśń o walce klasowej”, należały do stałego repertuaru oficjalnych akademii. W latach 70. – związany z opozycją demokratyczną. Wydał zbiory poezji: „Dzisiaj”, „Krajobraz z kometą”, „Egzorcyzmy”. Urodził się 6 grudnia 1926 roku w Szanghaju.

Informacyjna Agencja Radiowa/IAR/K.Koziełł/dok.

Tagi
Poleć

Powiązane artykuły

Komentarze